Goed koopmansgebruik: de spelregels voor uw fiscale winstbepaling

Voor wie geldt dit

Voor alle IB-ondernemers en, via artikel 3.95 Wet IB 2001, ook voor resultaatgenieters. Via artikel 8 Wet Vpb 1969 geldt hetzelfde stelsel voor bv's en nv's.

De regeling uitgelegd

Wettelijke basis

Artikel 3.25 Wet IB 2001: "De in een kalenderjaar genoten winst wordt bepaald volgens goed koopmansgebruik, met inachtneming van een bestendige gedragslijn die onafhankelijk is van de vermoedelijke uitkomst. De bestendige gedragslijn kan alleen worden gewijzigd indien goed koopmansgebruik dit rechtvaardigt."

De Belastingdienst omschrijft het als: uw boekhouding voeren op een algemeen geaccepteerde manier, die past bij het soort bedrijf dat u heeft en die bedrijfseconomisch aanvaardbaar is.

Het realisatiebeginsel

Winst hoeft pas te worden genomen als zij is gerealiseerd. Realisatie treedt in beginsel op bij het leveren van de prestatie of het verrichten van de dienst, niet bij het sluiten van de overeenkomst en niet bij ontvangst van het geld. Praktische toepassingen:

• Een in december 2026 geleverde en gefactureerde opdracht is winst van 2026, ook als de klant pas in februari 2027 betaalt.
• Bij onderhanden werk moet op grond van artikel 3.29b Wet IB 2001 winst worden genomen naar rato van de voortgang van het werk (percentage of completion). Winstneming volledig uitstellen tot oplevering mag niet meer.
• Bij een verkoop onder opschortende voorwaarde treedt realisatie pas op als de voorwaarde is vervuld.

Het voorzichtigheidsbeginsel

Verliezen en lasten mag u nemen zodra ze redelijkerwijs te verwachten zijn; winsten pas als ze zijn gerealiseerd. Dat is de asymmetrie die goed koopmansgebruik kenmerkt. Uitwerkingen:

• Lagere marktwaarde. Voorraad en bedrijfsmiddelen mogen worden gewaardeerd op kostprijs of lagere marktwaarde. Zakt de waarde onder de kostprijs, dan mag u afwaarderen.
• Voorzieningen. Op grond van het Baksteenarrest (HR 26 augustus 1998) mag een voorziening worden gevormd als de uitgave haar oorsprong vindt in feiten en omstandigheden van vóór balansdatum, aan die periode kan worden toegerekend, en er een redelijke mate van zekerheid is dat de uitgave zich zal voordoen.
• Geen willekeur. Voorzichtigheid mag niet doorslaan in het naar voren halen van willekeurige lasten.

Het eenvoudsbeginsel

De winstbepaling moet werkbaar zijn. Van een kleine eenmanszaak wordt geen kostprijsberekening per product verlangd. Een stelsel dat theoretisch zuiverder is maar praktisch onwerkbaar, hoeft niet te worden gevolgd.

Het realiteitsbeginsel

Naast de drie hoofdbeginselen geldt dat de winstbepaling de economische werkelijkheid moet weerspiegelen. Kunstmatige constructies die uitsluitend zijn opgezet om winst te verschuiven, houden geen stand.

Bestendige gedragslijn

U kiest één keer een stelsel en houdt dat vol. Van jaar tot jaar wisselen tussen waarderingsmethoden om steeds het laagste resultaat te presenteren, is verboden. Een wijziging mag alleen als goed koopmansgebruik dat rechtvaardigt (bijvoorbeeld omdat het bedrijf van karakter verandert of het oude stelsel niet langer bedrijfseconomisch verdedigbaar is) en niet als het doel het incidenteel behalen van belastingvoordeel is.

Kasstelsel versus factuurstelsel.

• Factuurstelsel (ook wel: transactiestelsel). Baten en lasten worden toegerekend aan de periode waarin de prestatie is verricht. Er zijn debiteuren en crediteuren op de balans, plus overlopende posten. Dit is het hoofdstelsel en verplicht zodra er van betekenis zijnde vorderingen, schulden, voorraden of onderhanden werk zijn.
• Kasstelsel. Baten worden genomen bij ontvangst en lasten bij betaling. Dit is alleen aanvaardbaar bij bedrijven waar dat geen wezenlijk verschil oplevert met het factuurstelsel: contante detailhandel, horeca, kappers, en kleine dienstverleners zonder noemenswaardige debiteuren en voorraden.
• Voor de btw is het onderscheid formeler geregeld: het kasstelsel is verplicht voor bepaalde branches die overwegend aan particulieren leveren, het factuurstelsel geldt voor de rest. Zie het hoofdstuk over de omzetbelasting. Voor de inkomstenbelasting zijn dat losse keuzes: u kunt in theorie voor de btw het kasstelsel en voor de winst het factuurstelsel hanteren, al is dat administratief onhandig.

Bedragen en percentages

Goed koopmansgebruik is een normatief kader zonder bedragen. Wel relevant:

Voorwaarden en valkuilen

• Voorzieningen zijn geen spaarpot. De Belastingdienst toetst het Baksteencriterium streng. Een "voorziening groot onderhoud" zonder onderhoudsplan en zonder historische kosten sneuvelt.
• Verplichte overgang naar factuurstelsel. Groeit uw onderneming en krijgt u substantiële debiteuren of voorraad, dan is het kasstelsel niet langer toegestaan. De overgang moet zuiver gebeuren: baten mogen niet tussen wal en schip vallen.
• Kostenegalisatiereserve, herinvesteringsreserve. Dit zijn wettelijke reserves (artikel 3.53 en 3.54 Wet IB 2001) met eigen voorwaarden. Zij vloeien voort uit goed koopmansgebruik maar zijn afzonderlijk geregeld.
• De jaarrekening en de fiscale winst zijn twee verschillende dingen. Commercieel mag u anders waarderen dan fiscaal. Houd een aansluiting bij.

Rekenvoorbeeld

Let op

Bronnen